ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΜΥΩΠΙΑΣ ΣΤHN ΠΑΙΔΙKH ΗΛΙΚΙΑ
Η συχνότητα εμφάνισης της παιδικής μυωπίας στον παγκόσμιο πληθυσμό έχει αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες (κυρίως στις χώρες της Νότιο-Ανατολικής Ασίας), προκαλώντας έντονη ανησυχία και αντιμετωπίζεται πλέον ως μια οφθαλμική πάθηση με επιδημικό χαρακτήρα, παρά ως ένα απλό διαθλαστικό σφάλμα.
Η διαχείριση της εξέλιξης της μυωπίας (γνωστή ως “myopia management” ή “myopia control”) απασχολεί καθημερινά τους ερευνητές της όρασης, τους κλινικούς της οφθαλμικής υγείας αλλά και τους γονείς, οι οποίοι επιζητούν μια εμπεριστατωμένη και αξιόπιστη ενημέρωση από τους ειδικούς, με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των παιδιών τους και την εξασφάλιση της βέλτιστης οφθαλμικής υγείας τους.

Μυωπία: μία αστοχία των οπτικών του οφθαλμού;
Κάτω από φυσιολογικές συνθήκες τα παιδιά γεννιούνται με υπερμετρωπία, ο οφθαλμός δηλαδή είναι μικρότερος σε σχέση με τη συνολική διαθλαστική του ισχύ και έχει περίπου τα 3/4 του μεγέθους ενός ενήλικα (βλ. εικόνα). Με την πάροδο του χρόνου, όπως αυξάνεται το ύψος των παιδιών καθώς μεγαλώνουν, έτσι αυξάνεται και το μέγεθος των ματιών τους, συνήθως μέχρι την ηλικία των 10-12 ετών. Η αύξηση στο μέγεθος του οφθαλμού γίνεται “αρμονικά” και σε εξισορρόπηση με τη συνολική διαθλαστική του ισχύ (που ορίζεται από τις οπτικές επιφάνειες του οφθαλμού, τον κερατοειδή και τον κρυσταλλοειδή φακό), μέσω του μηχανισμού “εμμετρωποίησης”, με σκοπό τη διαμόρφωση ενός “φυσιολογικού” οφθαλμού, που ονομάζουμε εμμετρωπικό (από τα αρχαία ελληνικά “εν” + “μέτρο” + “ωψ”), γιατί εξασφαλίζει ευκρινή όραση σε όλες τις αποστάσεις.

Αν και παρατηρείται σημαντική διακύμανση στις διαστάσεις των ματιών μεταξύ των ατόμων, είναι γνωστό ότι η μυωπία εμφανίζεται όταν ο οφθαλμός, παρουσιάζει αυξημένη επιμήκυνση στο αξονικό του μήκους σε σχέση με τη συνολική του οπτική (διαθλαστική) ισχύ, με αποτέλεσμα να καταλήγει συνήθως μεγαλύτερος σε μέγεθος και όγκο από το μέσο εμμετρωπικό οφθαλμό. Αντιθέτως, οι οφθαλμοί που δεν αυξάνονται σε μέγεθος όσο θα έπρεπε, παραμένουν υπερμετρωπικοί (βλ. εικόνα). Να σημειωθεί ότι ΔΕΝ υφίσταται συσχέτιση μεταξύ της αύξησης στο μέγεθος του οφθαλμού (όπως στη μυωπία) και την παρατηρούμενη, σε αυτές τις ηλικίες, αύξησης του ύψους / βάρους των παιδιών.
Η μυωπία, επομένως, αποτελεί στα πρώτα στάδια εμφάνισής της μια “αστοχία των οπτικών του οφθαλμού”, ένα “διαθλαστικό σφάλμα”, που επηρεάζει την ευκρίνεια της όρασης για αντικείμενα που βρίσκονται μακριά. Αυτό συμβαίνει γιατί λόγω του μεγαλύτερου μεγέθους του μυωπικού οφθαλμού, οι εικόνες που σχηματίζονται στον αμφιβληστροειδή, τον φωτοευαίσθητο χιτώνα στο οπίσθιο μέρος (στο “βυθό”) του οφθαλμού, είναι αφεστιασμένες. Η μυωπία εμφανίζεται, συνήθως, στην παιδική ηλικία (των 8-10 ετών) και αυξάνεται προοδευτικά μέχρι τα 15 με 18 έτη, με μια μέση αύξηση περίπου κατά 0.50 D ανά έτος. Ο ρυθμός αύξησης της μυωπίας είναι συνήθως μεγαλύτερος στα πρώτα χρόνια εξέλιξής της, ενώ είναι πιθανόν σε νεανικούς πληθυσμούς με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και συνεχή εκπαίδευση, όπως οι φοιτητές πανεπιστημίου, να αυξάνεται ακόμα και στην 3η δεκαετία ζωής.

Μυωπία: μια πάθηση με επιδημικό χαρακτήρα
Αν και σήμερα περίπου το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι μυωπικός (περίπου 2.5 δισεκατομμύρια), σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) αναμένεται το 2050 το ποσοστό να αυξηθεί στο 50% (περίπου 5 δισεκατομμύρια). Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι η μυωπία τις τελευταίες δεκαετίες έχει εξελιχθεί σε επιδημία στις χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ασίας (π.χ. Ιαπωνία, Χονγκ Κόνγκ, Κορέα, Ταιβάν), με τα ποσοστά εμφάνισης στην εφηβική ηλικία να ξεπερνούν το 80-90%. Επίσης, επηρεάζει περίπου το 35% του συνολικού πληθυσμού στης Ηνωμένες Πολιτείες, στην Αυστραλία και στην Ινδία, με τα ποσοστά στις χώρες της Ευρώπης να κυμαίνονται περίπου στο 30% ενώ στην Αφρική παρατηρούνται τα χαμηλότερα ποσοστά.
Παράλληλα αυξάνεται επικίνδυνα παγκοσμίως και ο επιπολασμός της υψηλής μυωπίας (> 6.00 βαθμούς, διοπτρίες). Η υπερβολική αξονική επιμήκυνση που σχετίζεται με τη μυωπία είναι πιθανόν να προκαλέσει δομικές αλλαγές στο οπίσθιο τμήμα του οφθαλμού (όπως το οπίσθιο σταφύλωμα, βλ. εικόνα) και αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για σοβαρές οφθαλμικές παθήσεις (όπως η μυωπική ωχροπάθεια, η αποκόλληση του αμφιβληστροειδή και το γλαύκωμα), οδηγώντας σε απώλεια όρασης, ακόμα και όταν διορθώνεται διαθλαστικά, ενώ μπορεί να καταλήξει και σε τύφλωση. Στις περιπτώσεις που παρουσιάζονται τυπικές επιπλοκές στο βυθό του ματιού, η υψηλή μυωπία αποκαλείται παθολογική. Η παθολογική μυωπία επηρεάζει έως και το 3% του παγκόσμιου πληθυσμού, με εθνοτικές διαφορές στον επιπολασμό της νόσου (περίπου το 3% των Ασιατών και το 1% των Καυκάσιων εμφανίζουν παθολογική μυωπία).

Γιατί είναι επιτακτική ανάγκη να επιβραδύνουμε την εξέλιξη της μυωπίας?
Η εξέλιξη της μυωπίας διαφέρει από άτομο σε άτομο, είναι όμως σαφές ότι η χαμηλή μυωπία σε μικρές ηλικίες έχει μεγάλες πιθανότητες να εξελιχθεί σε παθολογική μυωπία στην ενηλικίωση (βλ. εικόνα). Η μυωπία μπορεί να διορθωθεί με οπτικούς τρόπους, γυαλιά οράσεως ή φακούς επαφής ή με διαθλαστική επέμβαση (μείωση της ισχύος του κερατοειδή, μέσω της αφαίρεσης ιστού και “επιπέδωσής” του) μετά την ενηλικίωση. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αν και οι οπτικοί τρόποι αντιμετώπισης της μυωπίας αποκαθιστούν την ευκρίνεια της όρασης, αντιμετωπίζοντας τα συμπτώματα της θολής όρασης για μακριά, ΔΕΝ αποτελούν θεραπεία της μυωπίας, η οποία οφείλεται στην αξονική επιμήκυνση του οφθαλμού, και σε αρκετές περιπτώσεις συνεχίζει να εξελίσσεται σε υψηλή μυωπία.
Επομένως, η πρόληψη και η επιβράδυνση της μυωπικής εξέλιξης είναι σημαντική για τη μείωση του κινδύνου εμφάνισης παθολογικής μυωπίας. Η σπουδαιότητα της επιβράδυνσης της εξέλιξης της μυωπίας γίνεται εμφανής και από πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι η ελάττωση ενός και μόνο βαθμού (μίας διοπτρίας), μπορεί να μειώσει κατά 40% την πιθανότητα ανάπτυξης μυωπικής ωχροπάθειας.

Ποιοι είναι οι αιτιογενείς παράγοντες της μυωπίας;
Η αλματώδης αύξηση του επιπολασμού της μυωπίας είναι αδύνατο να εξηγηθεί μόνο από την κληρονομικότητα – η μυωπία δεν αποτελεί αποκλειστική “υπόθεση” των γονιδίων. Σήμερα, μετά από αρκετά χρόνια έρευνας, είμαστε σίγουροι ότι ο σημαντικά αυξημένος αριθμός παιδιών με μυωπία οφείλεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Τα αποτελέσματα πολλών μελετών καταδεικνύουν ότι ο αριθμός των παιδιών με μυωπία έχει αυξηθεί κυρίως για δύο λόγους:
(1) στην αποχή των παιδιών από δραστηριότητες σε εξωτερικούς χώρους και της έντονης αστικοποίησης και των αυξημένων απαιτήσεων της εκπαίδευσης (δραστηριότητες σε κλειστούς χώρους – σχολεία, φροντιστήρια – κι εντός σπιτιού) και
(2) στον παρατεταμένο χρόνο κοντινής εργασίας, ως αποτέλεσμα της εντατικής εκπαίδευσης και της υπερβολικής χρήσης υπολογιστών αλλά κυρίως διαδραστικών συσκευών μικρότερου μεγέθους (tablets, κινητά τηλέφωνα). Μάλιστα, λόγω μικρότερων σε μέγεθος γραμμάτων με χαμηλότερο κόντραστ και φωτεινότητα που παρουσιάζουν οι συσκευές σε σχέση με τα βιβλία, τα παιδιά αναγκάζονται να φέρνουν ακόμα πιο κοντά τις συσκευές για την ενίσχυση της ευκρίνειας τους.
Είναι πια αποδεδειγμένο ότι, εκτός από την αξονική διαθλαστική διόρθωση που εξασφαλίζει την ευκρίνεια στο κεντρικό οπτικό πεδίο, σημαντική επίδραση στην εξέλιξη της μυωπίας παίζει η περιφερική όραση (η διάθλαση στην περιφέρεια του οφθαλμού), λόγω της μεγαλύτερης έκτασής της. Έχει μάλιστα παρατηρηθεί ότι οι μυωπικοί οφθαλμοί παρουσιάζουν λιγότερη μυωπία στην περιφέρεια του αμφιβληστροειδή σε σχέση με την αξονική διάθλαση, λόγω της μη ομοιογενούς ανατομικής ανάπτυξής τους (ο αμφιβληστροειδής αποκτά ωοειδές σχήμα). Ως αποτέλεσμα, οι συμβατικοί τρόποι διόρθωσης (γυαλιά ή φακοί επαφής) οδηγούν σε «υπερδιόρθωση» της μυωπίας στην περιφέρεια του αμφιβληστροειδή, γεγονός που μπορεί να διαταράξει τη διαδικασία της εμμετρωποίησης, ιδιαίτερα όταν τα παιδιά στερούνται δραστηριοτήτων σε εξωτερικούς χώρους, όπου το οπτικό περιβάλλον είναι διοπτρικά ομοιογενές. Πιο συγκεκριμένα, σε εξωτερικούς χώρους όλα τα αντικείμενα στο κεντρικό και περιφερικό μας οπτικό πεδίο βρίσκονται σε σχετικά μακρινή απόσταση (παρουσιάζουν “διοπτρική ομοιογένεια”), ενώ σε εσωτερικούς χώρους και ιδιαίτερα όταν τα παιδιά χρησιμοποιούν tablet/κινητά σε κοντινή απόσταση, η κεντρική με την περιφερική «εικόνα» διαφέρουν σημαντικά.

Πως μπορούμε να επιβραδύνουμε την εξέλιξη της μυωπίας με οπτικούς τρόπους?
Από τη στιγμή που η περιφερική διάθλαση παίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της μυωπίας, είναι προφανές ότι χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε οπτικούς τρόπους διόρθωσης που να παρέχουν ομοιογενή διόρθωση σε όλο το εύρος του αμφιβληστροειδή ή ακόμα καλύτερα να υπο-διορθώνουν τη μυωπία στην περιφέρειά του. Οι στρατηγικές ελέγχου της μυωπίας με οπτικούς τρόπους που χρησιμοποιούνται παγκοσμίως σήμερα είναι επί το πλείστον με φακούς επαφής αν και ειδικοί σχεδιασμοί γυαλιών έχουν αρχίσει να προτείνονται από κατασκευαστές. Είναι κατανοητό (βλ εικόνα) ότι ο έλεγχος της ανομοιογενούς διόρθωσης μπορεί να επιτευχθεί πιο εύκολα και λειτουργικά με φακούς επαφής, από ό,τι με “γυαλιά”, επειδή η διόρθωση που εξασφαλίζουν δεν επηρεάζεται από τη βλεμματική θέση των οφθαλμών (οι φακοί μετακινούνται μαζί με τους οφθαλμούς).

Διαχείριση της μυωπίας με τη μέθοδο της ορθοκερατολογίας
Η μέθοδος της ορθοκερατολογίας αποτελεί μία καινοτόμο τεχνική οπτικής διόρθωσης της χαμηλής / μέτριας μυωπίας (μέχρι -4.50 D), με τη χρήση, μόνο κατά τη διάρκεια του ύπνου, ειδικά σχεδιασμένων σκληρών φακών επαφής (όπως ο Menicon z night, βλ. εδώ), που αναδιαμορφώνουν παροδικά το επιθήλιο του κερατοειδή, διορθώνοντας έτσι τη μυωπία και τον αστιγματισμό κεντρικά με την περιφέρεια του αμφιβληστροειδή να παραμένει μυωπική. Στην πραγματικότητα προκαλείται μια σταδιακή επιπέδωση του κερατοειδούς, περίπου όπως συμβαίνει με τους οφθαλμούς που έχουν υποβληθεί σε διαθλαστική επέμβαση. Το αποτέλεσμα είναι να υπάρχει καθαρή όραση κατά τη διάρκεια της ημέρας χωρίς την ανάγκη χρήσης διόρθωσης με γυαλιά ή φακούς επαφής. Θεωρείται μια ασφαλής και αναστρέψιμη τεχνική που, σύμφωνα με τα αποτελέσματα από δεκάδες κλινικές μελέτες, επιβραδύνει την εξέλιξη της μυωπίας κατά περίπου 40-50%. Διαβάστε περισσότερα για την ορθοκερατολογία εδώ.

Διαχείριση της μυωπίας με μαλακούς πολυεστιακούς φακούς επαφής
Ειδικοί σχεδιασμοί “πολυεστιακών” φακοί επαφής, εφόσον χρησιμοποιηθούν σε καθημερινή βάση και καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας (όχι για παροδική χρήση) εμφανίζονται αποτελεσματικοί ως μέσο διόρθωσης και διαχείρισης της εξέλιξης της μυωπίας. Η επιβράδυνση της επιμήκυνσης του οφθαλμού εξασφαλίζεται μόνο με οπτικούς σχεδιασμούς “center-distance”, δηλαδή η κεντρική περιοχή των φακών διορθώνει διαθλαστικά τη μακρινή όραση, ενώ η ενδιάμεση και περιφερική περιοχή του φακού την κοντινή όραση (βλ. εικόνα).
Στην περίπτωση των μαλακών πολυεστιακών φακών επαφής για τη διαχείριση της μυωπίας, προτείνεται η χρήση φακών επαφής ημερήσιας αντικατάστασης στα παιδιά (κάθε μέρα χρησιμοποιούνται καινούριοι φακοί επαφής, όπως ο φακός SEED 1dayPure EDOF), περιορίζοντας το ρίσκο μολύνσεων που σχετίζονται κυρίως με τη χρήση και την αποθήκευση των φακών επαφής.


Υπάρχουν επιπλοκές από τη χρήση φακών επαφής στη διαχείριση της μυωπίας;
Οι ανησυχίες συνήθως σχετίζονται με το ρίσκο εμφάνισης “μολύνσεων στον κερατοειδή του οφθαλμού” και κυρίως της μικροβιακής κερατίτιδας. Αυτές μπορούν να προληφθούν με τη σωστή εκπαίδευση και ενημέρωση των χρηστών σχετικά με τους κανόνες χειρισμού και υγιεινής των φακών, μιας και οι κυριότεροι ενοχοποιητικοί παράγοντες είναι οι θήκες και τα άπλυτα χέρια. Υπάρχουν έρευνες που δείχνουν ότι τα παιδιά ηλικίας 8-12 ετών τηρούν καλύτερα του κανόνες υγιεινής από αυτά ηλικίας 13-18 και από τους νέους ενήλικες ηλικίας 18-25 ετών. Στην περίπτωση των μαλακών ημερήσιων φακών επαφής, αποφεύγεται η χρήση της θήκης, που αποτελεί την κυριότερη εστία μικροβίων, ενώ κάθε μέρα το παιδί χρησιμοποιεί ένα καινούριο ζευγάρι φακών επαφής), περιορίζοντας το ρίσκο μολύνσεων που σχετίζονται κυρίως με τη χρήση και την αποθήκευση των φακών επαφής.
Στην περίπτωση της oρθοκερατολογίας, προτείνονται φακοί επαφής κατασκευασμένοι από υλικά νέας γενιάς που επιτρέπουν υψηλά επίπεδα διαπερατότητας σε οξυγόνο και αντιμικροβιακές επιφανειακές επεξεργασίες (όπως ο Menicon Z night), που ελαχιστοποιούν τις πιθανότητες μόλυνσης. Επίσης, στην περίπτωση της ορθοκερατολογίας οι φακοί χρησιμοποιούνται μόνο κατά τη διάρκεια του ύπνου, στο ασφαλές περιβάλλον του σπιτιού, υπό την επίβλεψη των γονέων και συντηρούνται με τα κατάλληλα υγρά καθαρισμού (Menicare Pure και Progent). Θεωρείται γενικά μια ασφαλής και αναστρέψιμη τεχνική ενώ το ρίσκο μολύνσεων είναι συγκρίσιμο με τη χρήση μαλακών φακών επαφής στον ύπνο (τα περιστατικά μολύνσεων ειναι περίπου 1.9 ανά 100 χρόνια χρήσης, ενώ πιο συγκεκριμένα, τα περιστατικά μικροβιακής κερατίτιδας είναι 7.7 ανά 10.000 χρόνια χρήσης). Είναι σημαντικό οι γονείς και τα παιδιά να ενημερώνονται προφορικά αλλά και μέσω φυλλαδίων (βλ. παρακάτω εικόνα) σχετικά με τη χρήση και την υγιεινή των φακών.
Συμπερασματικά, τα δυνητικά οφέλη του παιδιού που ακολουθεί θεραπεία για τη διαχείριση της μυωπίας υπερνικούν τις πιθανές επιπλοκές αυτής και η ποιότητα της ζωής του βελτιώνεται σημαντικά.

Συμπεριφορική αντιμετώπιση – αλλαγές στον τρόπο ζωής
Τα ακόλουθα μηνύματα, προκύπτουν από τα συμπεράσματα πολυάριθμων μελετών και έχουν προστατευτικό (και όχι θεραπευτικό) ρόλο και αφορούν κυρίως την εμφάνιση της μυωπίας:
– Οι ολιγόλεπτες διακοπές από την κοντινή εργασία είναι ωφέλιμες και θα πρέπει να συστήνονται σε παιδιά και γονείς.
– Η ενασχόληση με δραστηριότητες που απαιτούν μακρινή όραση (απόσταση άνω των 30 εκατοστών) είναι σημαντική.
– Ο χρόνος σε δραστηριότητες εκτός σπιτιού, ιδανικά υπαίθριες, θα πρέπει να αυξηθεί σημαντικά καθώς εκτός από την “οπτική ομοιογένεια” που παρατηρείται στους εξωτερικούς χώρους, ερευνάται η υπόθεση ότι η ένταση και η σύσταση του φυσικού φωτός ίσως παίζει καθοριστικό ρόλο ως προς την εμφάνιση της μυωπίας.

Αναλαμβάνοντας δράση ενάντια στην εξέλιξη της μυωπίας
Η διαχείριση της παιδικής μυωπίας είναι μια πρακτική που απαιτεί συνεχή ενημέρωση και εκπαίδευση του υπεύθυνου οφθαλμικής υγείας, καθώς τα δεδομένα που προκύπτουν από τις νεότερες έρευνες είναι πολλές φορές ανατρεπτικά. Πρόσφατα, το Παγκόσμιο Συμβούλιο Οπτομετρίας (World Council of Optometry), αναθεώρησε το καθιερωμένο πρότυπο οπτομετρικού ελέγχου, ενσωματώνοντας στη ρουτίνα της οπτομετρικής εξέτασης τη διαχείριση της μυωπίας ως άμεσο τρόπο αντιμετώπισης των επιδημικών διαστάσεων που έχει λάβει.
Εκτός από την επαγρύπνηση των οπτομετρών που ασχολούνται ενεργά με την εξέλιξη της μυωπίας, η συμβολή των γονέων είναι σημαντικής σπουδαιότητας ώστε να εξασφαλίζεται η έγκαιρη και έγκυρη ενημέρωση και να πραγματοποιούνται οι τακτικοί οφθαλμικοί έλεγχοι. Είναι πάντα σωστή η επιλογή να “διορθώσουμε” τη μυωπία ενός παιδιού με συμβατικά γυαλιά ή φακούς επαφής, υπάρχει όμως και η καλύτερη επιλογή να καταφέρουμε να την επιβραδύνουμε, χρησιμοποιώντας την κατάλληλη στρατηγική και επιδρώντας θετικά στη ζωή του παιδιού στο παρόν και στο μέλλον!
Προτεινόμενη αρθογραφία / βιβλιογραφία
Απλή αντιμετώπιση της μυωπίας ή επιβράδυνση στην εξέλιξη της; (Σύγχρονη Οπτική, 2021)
